Norma PN-EN 353 dotyczy środków ochrony indywidualnej przed upadkiem z wysokości, w szczególności urządzeń samozaciskowych z prowadnicą sztywną lub giętką. Określa wymagania dotyczące ich konstrukcji, działania i badań. Podczas pracy należy stosować kompatybilny system, przestrzegać instrukcji producenta, wykonywać częste przeglądy oraz zapewnić użytkownikom odpowiednie szkolenie z bezpiecznej pracy na wysokości.
Praca na wysokości z wykorzystaniem pionowych systemów asekuracyjnych wymaga prawidłowego rozróżnienia wymagań normowych. PN-EN 353 dotyczy urządzeń samozaciskowych o działaniu samohamownym, które przemieszczają się wzdłuż prowadnicy i zatrzymują użytkownika w czasie upadku.
Tekst jest przeznaczony dla pracodawców, służb BHP, użytkowników sprzętu chroniącego przed upadkiem oraz osób odpowiedzialnych za dobór i kontrolę wyposażenia. Różnica między częścią 1 a częścią 2 nie ogranicza się do rodzaju liny. Obejmuje także konstrukcję prowadnicy, sposób jej zamocowania, zachowanie w czasie obciążenia, wymagania dotyczące kompatybilności oraz zasady użytkowania na konkretnej konstrukcji.
Sztywna prowadnica według PN-EN 353-1
PN-EN 353-1 odnosi się do urządzeń samozaciskowych współpracujących ze sztywną liną kotwiczącą. Może nią być prowadnica szynowa albo odpowiednio zaprojektowana stalowa lina zamocowana do konstrukcji w sposób ograniczający jej ugięcie.
System jest najczęściej instalowany na drabinach, masztach, kominach, wieżach, fasadach i stałych ciągach komunikacyjnych. Urządzenie prowadzące przesuwa się wzdłuż wyznaczonego toru w czasie wchodzenia i schodzenia. W razie gwałtownego przyspieszenia blokuje się na prowadnicy, a element łączący z szelkami bezpieczeństwa ogranicza skutki zatrzymania. Zastosowanie konkretnego modelu wymaga sprawdzenia kierunku pracy, dopuszczalnego nachylenia, sposobu przechodzenia przez punkty pośrednie oraz ograniczeń określonych przez producenta. Sztywna instalacja jest częścią stałego systemu ochrony.
Jej bezpieczeństwo zależy więc od samego urządzenia, a także od podłoża, łączników, punktów mocowania, rozstawu podpór i prawidłowego montażu.
Elastyczna lina kotwicząca według PN-EN 353-2
PN-EN 353-2 obejmuje urządzenia samozaciskowe przeznaczone do pracy na elastycznej linie kotwiczącej. Prowadnica może być wykonana z liny włókienniczej albo stalowej, a jej górny koniec mocuje się do punktu konstrukcyjnego. Zależy to od rozwiązania stosuje się także obciążenie dolnego końca, aby ograniczyć kołysanie i zapewnić właściwe prowadzenie. Elastyczna lina zmienia położenie i wydłuża się pod wpływem obciążenia. Z tego powodu trzeba przemyśleć większy prześwit pod użytkownikiem, możliwość wychylenia oraz ryzyko kontaktu z krawędzią. Nie wolno zastępować elementów systemu przypadkową liną, przedłużaczem ani karabinkiem o niezgodnych parametrach.
Najważniejsze różnice między rozwiązaniami obejmują:
- rodzaj prowadnicy: sztywna w PN-EN 353-1 i elastyczna w PN-EN 353-2;
- stabilność toru prowadzenia urządzenia w czasie przemieszczania;
- odkształcenie liny pod wpływem masy użytkownika i siły hamowania;
- wymagany prześwit bezpieczeństwa pod miejscem wykonywania pracy;
- sposób mocowania oraz kontrolę punktów pośrednich i końcowych;
- możliwość pracy na konstrukcjach stałych albo w układach czasowych;
- konieczność stosowania wyłącznie kompatybilnego urządzenia, liny i szelek.
Oba typy urządzeń należy użytkować zgodnie z instrukcją producenta, po ocenie ryzyka i sprawdzeniu oznakowania, daty przeglądu oraz stanu technicznego. Sama zgodność z PN-EN 353 nie potwierdza prawidłowości całej instalacji. System musi tworzyć spójny zestaw z szelkami bezpieczeństwa, punktami kotwiczącymi i procedurą ratowniczą.
Mechanizm prowadzenia i zatrzymania upadku
System zgodny z PN-EN 353 opiera się na współpracy prowadnicy zakotwionej do konstrukcji oraz urządzenia samozaciskowego, które przemieszcza się wzdłuż niej wraz z użytkownikiem. W razie utraty równowagi urządzenie blokuje się na prowadnicy i ogranicza drogę spadania.
Norma rozróżnia dwa podstawowe rozwiązania: urządzenia samozaciskowe z prowadnicą sztywną zgodne z PN-EN 353-1 oraz urządzenia z prowadnicą elastyczną zgodne z PN-EN 353-2.
Prowadnica sztywna ma zazwyczaj postać metalowej szyny lub pionowego profilu zamocowanego do drabiny, masztu albo konstrukcji stałej. Prowadnica elastyczna jest liną stalową lub włókninową, wyposażoną w odpowiednie zakończenia, napinacze i punkty mocowania. Nie można traktować tych rozwiązań zamiennie. Urządzenie przeznaczone do konkretnego typu prowadnicy musi być używane dokładnie w konfiguracji przewidzianej przez producenta. Najważniejszym elementem ochrony użytkownika jest szelka bezpieczeństwa zgodna z PN-EN 361. Urządzenie samozaciskowe łączy się z szelką za pomocą elementu łączącego, najczęściej zatrzaśnika lub łącznika wyposażonego w absorber energii. Dopuszczalny sposób połączenia, długość łącznika i jego orientacja wynikają z instrukcji urządzenia.
Zwykły pas podtrzymujący albo uprząż przeznaczona wyłącznie do podparcia nie zastępuje szelek chroniących przed upadkiem.
Czy prowadnica elastyczna wymaga dodatkowych elementów?
Tak.
W systemie z liną elastyczną konieczne są punkty kotwiczenia, zakończenia liny oraz rozwiązania dające jej właściwe napięcie i stabilność. Urządzenie samozaciskowe musi być kompatybilne z określonym typem i średnicą liny. Zmiana liny na produkt innego producenta bez potwierdzenia zgodności może uniemożliwić prawidłowe zadziałanie mechanizmu.
Jakie znaczenie mają kontrola i użytkowanie?
Przed każdym użyciem daje efekt stan szelek, zatrzaśników, absorbera, korpusu urządzenia, prowadnicy i jej mocowań. Elementy nie mogą być pęknięte, zdeformowane, skorodowane ani zabrudzone substancjami utrudniającymi przesuw urządzenia.
Po zadziałaniu w czasie upadku sprzęt należy natychmiast wycofać z użytkowania i poddać ocenie kompetentnej osoby.
Pracownik musi poruszać się zgodnie z instrukcją, utrzymywać urządzenie we właściwej pozycji i nie blokować jego mechanizmu. Niedopuszczalne jest dokładanie dodatkowych łączników, wiązanie prowadnicy, używanie jej jako punktu do podwieszania narzędzi lub jednoczesne podpinanie kilku osób, jeśli producent tego nie przewidział. System powinien być objęty przeglądami okresowymi oraz procedurą ratowniczą umożliwiającą szybkie opuszczenie osoby po zatrzymaniu upadku. W pracy na wysokości oba standardy dotyczą urządzeń samozaciskowych przemieszczających się wzdłuż pionowej linii kotwiczącej, lecz różnią się jej konstrukcją.
Różnice konstrukcyjne między PN-EN 353-1 i PN-EN 353-2
PN-EN 353-1 odnosi się do urządzeń samozaciskowych współpracujących ze sztywną liną kotwiczącą. Jest nią najczęściej prowadnica szynowa, profil stalowy albo odpowiednio zaprojektowany stały system prowadzący. Urządzenie porusza się po określonym torze, a konstrukcja ogranicza jego odchylenia od linii pionowej. Takie rozwiązania spotyka się między innymi na drabinach, masztach, konstrukcjach przemysłowych i wieżach. PN-EN 353-2 obejmuje urządzenia przeznaczone do stosowania z elastyczną liną kotwiczącą, wykonaną najczęściej z liny włókienniczej lub stalowej.
Lina może uginać się pod wpływem ruchu użytkownika, obciążenia i warunków środowiskowych. Wymaga prawidłowego zamocowania, a w wielu systemach także dobrego naprężenia, ograniczników oraz punktów pośrednich.
Najważniejsze różnice praktyczne obejmują:
- PN-EN 353-1 stosuje się z konkretną sztywną prowadnicą, jednak PN-EN 353-2 z elastyczną liną kotwiczącą;
- system sztywny najczęściej zapewnia bardziej przewidywalny tor przemieszczania i mniejsze wychylenia boczne;
- system elastyczny wymaga dokładniejszej oceny zwisu, długości linii, przestrzeni zatrzymania oraz kompatybilności urządzenia z liną.
W obu przypadkach urządzenie powinno samoczynnie podążać za pracownikiem w czasie wchodzenia i schodzenia, a przy nagłym przyspieszeniu zablokować się oraz ograniczyć siłę działającą na ciało.
Element pochłaniający energię może być zintegrowany z urządzeniem lub stanowić część określonego układu, zgodnie z instrukcją producenta. Nie wolno łączyć urządzenia PN-EN 353-1 z elastyczną liną ani urządzenia PN-EN 353-2 z prowadnicą sztywną, jeśli producent nie przewidział takiej konfiguracji. O bezpieczeństwie decyduje cały system: punkt mocowania, prowadnica lub lina, uprząż, prześwit pod użytkownikiem, sposób montażu i okresowe kontrole. Oznaczenie normy nie zastępuje instrukcji użytkowania, oceny ryzyka ani sprawdzenia aktualności certyfikatu konkretnego wyrobu. Urządzenie PN-EN 353-1 na sztywnej prowadnicy stosuje się w czasie pracy na wysokości, gdy użytkownik porusza się wzdłuż pionowej, trwale zamocowanej konstrukcji prowadzącej.
Może nią być szyna, profil stalowy albo inny element określony przez producenta systemu.
Do prowadnicy dopasowany jest przesuwny element samozaciskowy, połączony z punktem zaczepowym szelek bezpieczeństwa. W normalnym przemieszczaniu przesuwa się on razem z pracownikiem, a w czasie nagłego przyspieszenia blokuje się i ogranicza skutki upadku. Takie rozwiązanie znajduje zastosowanie między innymi na drabinach stałych, masztach, konstrukcjach wsporczych, kominach, wieżach oraz w szybach i obiektach przemysłowych. System powinien być używany tam, gdzie występuje ryzyko spadnięcia z wysokości, lecz nie ma potrzeby ciągłego przepinania lonży między punktami kotwiczenia.
Kiedy stosować urządzenie PN-EN 353-1 na sztywnej prowadnicy?
Urządzenie PN-EN 353-1 na sztywnej prowadnicy należy stosować wyłącznie w pełenm, kompatybilnym systemie: z prowadnicą, właściwym urządzeniem samozaciskowym, szelkami chroniącymi przed upadkiem oraz elementem łączącym dopuszczonym przez producenta. Nie wolno łączyć prowadnicy jednego producenta z zabezpieczeniem innej marki bez wyraźnej aprobaty technicznej.
Prowadnica musi być zamontowana zgodnie z dokumentacją, mieć odpowiednią nośność i przechodzić wymagane kontrole. Należy także przemyśleć wolną przestrzeń pod użytkownikiem, wydłużenie systemu w czasie zatrzymania oraz możliwość uderzenia o konstrukcję. Sama obecność szyny nie gwarantuje bezpieczeństwa.
Czy sztywna prowadnica PN-EN 353-1 nadaje się do każdej drabiny?
Nie. Można ją stosować tylko na drabinie zaprojektowanej lub przystosowanej do współpracy z konkretnym systemem. Liczy się geometria profilu, sposób mocowania, kierunek pracy urządzenia i zakres dopuszczalnego odchylenia od pionu. Jeśli producent przewidział użytkowanie wyłącznie w pionie, przemieszczanie się po odcinku pochylonym jest niedopuszczalne. Trzeba też sprawdzić ograniczenia dotyczące masy użytkownika, długości systemu i liczby osób korzystających z prowadnicy. Przed każdym użyciem ocenia się stan szyny, mocowań, łącznika i mechanizmu blokującego. Pęknięcia, odkształcenia, korozja, zabrudzenie albo nieprawidłowe przesuwanie urządzenia wymagają natychmiastowego wycofania systemu z eksploatacji.
Po zadziałaniu w czasie upadku cały zestaw podlega kontroli producenta lub kompetentnej osoby.
