Norma PN-EN 166 określa wymagania dotyczące środków ochrony oczu stosowanych przed zagrożeniami mechanicznymi, chemicznymi, termicznymi i optycznymi. Reguluje między innymi konstrukcję, właściwości optyczne, odporność na uderzenia oraz oznakowanie okularów i osłon. Produkty spełniające tę normę umożliwiają odpowiedni poziom bezpieczeństwa w czasie pracy i powinny być dobierane do rodzaju występującego zagrożenia.
Środki ochrony oczu stosowane w laboratoriach, zakładach produkcyjnych, budownictwie i w czasie prac serwisowych muszą być dobrane do rodzaju zagrożenia, a nie wyłącznie do kształtu oprawy. Norma PN-EN 166 określa podstawowe wymagania dla okularów ochronnych, gogli i osłon twarzy, w tym właściwości optyczne, odporność mechaniczną oraz sposób identyfikacji wyrobu. Tekst jest przeznaczony dla pracodawców, służb BHP, osób dokonujących zakupów oraz użytkowników odpowiedzialnych za prawidłowe stosowanie ochron osobistych. Oznakowanie pozwala odczytać zakres zabezpieczenia bez sięgania do pełnej dokumentacji technicznej, pod warunkiem znajomości symboli umieszczonych na szybkach i oprawie.
Wymagania techniczne dla okularów, gogli i osłon
PN-EN 166:2001 obejmuje ogólne wymagania dotyczące konstrukcji, materiałów, pola widzenia i właściwości użytkowych ochron oczu.
Soczewki powinny zapewniać odpowiednią jakość optyczną, ograniczać zniekształcenia obrazu i nie powodować uciążliwych wad widzenia. Norma wyróżnia trzy klasy optyczne: klasa 1 jest przeznaczona do długotrwałego użytkowania, klasa 2 do okresowych prac, a klasa 3 do celów krótkotrwałych.
Odporność mechaniczna jest oznaczana symbolami zależnymi od energii uderzenia. Symbol S oznacza podwyższoną wytrzymałość, F odporność na uderzenie o niskiej energii, B na uderzenie o średniej energii, a A na uderzenie o wysokiej energii. Litera T dodana do symbolu mechanicznego potwierdza zachowanie tej właściwości w zakresie temperatur od -5°C do +55°C.
Przy doborze ochrony należy przemyśleć równocześnie zagrożenie, konstrukcję wyrobu i kompatybilność z innymi środkami ochrony indywidualnej.
Najczęściej analizowane oznaczenia dodatkowe to:
- 3 – ochrona przed kroplami i rozbryzgami cieczy;
- 4 – zabezpieczenie przed dużymi cząstkami pyłu;
- 5 – ochrona przed gazami i drobnymi cząstkami pyłu;
- 8 – odporność na łuk elektryczny powstający w czasie zwarcia;
- 9 – ochrona przed rozpryskami stopionego metalu i gorącymi ciałami stałymi;
- K – odporność powierzchni soczewki na zarysowanie przez drobne cząstki;
- N – odporność na zaparowanie powierzchni wewnętrznej.
Odczytywanie oznakowania na szybkach i oprawie
Na oznakowanie ochrony oczu składają się: symbol rodzaju filtra, numer stopnia ochrony, znak producenta, klasa optyczna oraz kod odporności mechanicznej i zastosowania. Przykładowy zapis „2C-1,2 1 F” wskazuje filtr chroniący przed promieniowaniem nadfioletowym, przepuszczający barwy w sposób dający dobre rozpoznawanie kolorów, należący do klasy optycznej 1 i odporny na uderzenie o niskiej energii.
| Oznaczenie | Znaczenie | Przykładowe zastosowanie |
|---|---|---|
| 2 lub 2C | filtr UV | prace z promieniowaniem nadfioletowym |
| 4 | filtr podczerwieni | źródła promieniowania cieplnego |
| 5 | filtr przeciwsłoneczny bez wymagań podczerwieni | praca na zewnątrz |
| 1,2-7 | stopień zaciemnienia filtra | spawanie, cięcie, intensywne światło |
| 1, 2, 3 | klasa optyczna | odpowiednio: stałe, okresowe lub krótkie użytkowanie |
Na oprawie umieszcza się przede wszystkim znak producenta, numer normy, symbole pola zastosowania i odporności mechanicznej. Oznaczenia na szybkach i ramce muszą być czytelne, trwałe oraz zgodne z deklaracją zgodności. Sama obecność symbolu CE nie zastępuje analizy przeznaczenia produktu ani sprawdzenia, czy okulary współpracują z półmaską, hełmem lub ochronnikami słuchu.
Zakres i klasyfikacja wymagań technicznych PN-EN 166
PN-EN 166 określa ogólne wymagania dotyczące środków ochrony oczu, w tym okularów ochronnych, gogli, osłon twarzy oraz wizjerów. Norma obejmuje konstrukcję, materiały, właściwości optyczne, odporność mechaniczną, oznakowanie i metody badań.
Ochrona musi być zaprojektowana tak, aby ograniczać ryzyko urazu powodowanego przez ciała stałe, odpryski, krople lub inne czynniki występujące w czasie pracy. Wymagania konstrukcyjne dotyczą między innymi pola widzenia, stabilności elementów, jakości wykończenia oraz braku ostrych krawędzi mogących zranić użytkownika. Materiały nie powinny powodować podrażnień skóry w warunkach prawidłowego stosowania. Oprawa i szybki muszą zachowywać właściwości ochronne po oddziaływaniu elementów przewidzianych w badaniach, np. podwyższona temperatura, wilgoć czy promieniowanie ultrafioletowe.
Podstawowa odporność mechaniczna nie oznacza automatycznie ochrony przed każdym rodzajem uderzenia. PN-EN 166 rozróżnia poziomy odporności oznaczane symbolami: S dla podwyższonej wytrzymałości, F dla uderzenia cząstkami o małej energii, B dla uderzenia cząstkami o średniej energii oraz A dla uderzenia cząstkami o wysokiej energii. Litera T dodana do symbolu, na przykład FT lub BT, wskazuje zachowanie parametrów w skrajnych temperaturach. Nie wszystkie zagrożenia są objęte samą normą PN-EN 166. Ochrona przed laserem, promieniowaniem spawalniczym, nadfioletem, podczerwienią lub intensywnym promieniowaniem słonecznym wymaga uwzględnienia właściwych norm szczegółowych i dobrego filtra.
Jak oceniane są właściwości optyczne?
Szybki ochronne klasyfikuje się według jakości optycznej. Klasa 1 jest przeznaczona do długotrwałego użytkowania i stawia najwyższe wymagania w zakresie mocy refrakcyjnej, astygmatyzmu, pryzmatyczności oraz rozpraszania światła. Klasa 2 dopuszcza większe odchylenia, jednak klasa 3 dotyczy celów krótkotrwałych i nie powinna być używana przy stałej pracy wzrokowej. Badania obejmują także równomierność przepuszczania światła oraz brak zniekształceń utrudniających ocenę odległości.
Jak odczytywać oznaczenia na ochronie oczu?
Oznakowanie szybki powinno identyfikować producenta, numer stopnia ochrony filtra, klasę optyczną i symbol odporności mechanicznej. Dla filtrów mogą pojawić się także oznaczenia rodzaju promieniowania, na przykład UV, IR, ochrony przeciwsłonecznej lub spawalniczej.
Oprawa jest oznaczana osobno: zawiera znak producenta, symbol normy EN 166 oraz właściwe symbole odporności. Jeżeli dany symbol występuje wyłącznie na szybce albo wyłącznie na oprawie, nie zawsze oznacza pełną zgodność całego wyrobu z deklarowanym poziomem ochrony. Ocenie należy poddawać pełen środek ochrony, ponieważ szybka i oprawa współtworzą jeden układ zabezpieczający. Oprócz oznaczeń produkt powinien mieć instrukcję określającą zastosowanie, ograniczenia, konserwację, wymianę elementów oraz sposób dopasowania do twarzy użytkownika. Oznakowanie środków ochrony oczu zgodnych z PN-EN 166 pozwala określić ich przeznaczenie, poziom ochrony oraz ograniczenia użytkowe.
Elementy oznakowania okularów i gogli ochronnych według PN-EN 166
Znakowanie znajduje się najczęściej na szybce, oprawie albo obu tych elementach. Powinno być trwałe, czytelne i umieszczone w sposób, który nie ogranicza pola widzenia. Na soczewce podaje się najczęściej identyfikację producenta, numer klasy optycznej, symbole właściwości ochronnych oraz oznaczenia mechanicznej odporności.
Najważniejsze symbole obejmują:
- 1, 2 lub 3 – klasę optyczną; klasa 1 jest przeznaczona do stałego użytkowania, a klasa 3 do celów krótkotrwałych;
- S, F, B, A – odporność mechaniczną: podwyższoną, na uderzenie o niskiej, średniej albo wysokiej energii;
- T – zachowanie odporności na uderzenia w temperaturach skrajnych, występujące w oznaczeniach FT, BT lub AT;
- 3, 4, 5, 8, 9 – ochronę odpowiednio przed kroplami cieczy, dużymi cząstkami pyłu, gazami i drobnym pyłem, łukiem elektrycznym oraz stopionym metalem i gorącymi ciałami stałymi.
Oznaczenie soczewki może także zawierać numer filtra, na przykład 2C dla promieniowania nadfioletowego z zachowaniem rozpoznawania barw, 4 dla podczerwieni, 5 lub 6 dla ochrony przeciwsłonecznej oraz skalę dla filtrów spawalniczych. Symbol K oznacza odporność powierzchni na ścieranie, jednak N – odporność na zaparowanie. Na oprawie umieszcza się identyfikację producenta, oznaczenie normy oraz symbole odporności dotyczące całego wyrobu. Sam symbol CE nie określa rodzaju ochrony – potwierdza zgodność z wymaganiami właściwych przepisów dotyczących środków ochrony indywidualnej.
Czy oznaczenie F wystarcza przy szlifowaniu? Nie zawsze.
Informuje o odporności na uderzenie o niskiej energii, dlatego przy większym ryzyku potrzebne może być oznaczenie B albo A. Czy każda szybka oznaczona numerem 1 chroni przed promieniowaniem UV? Nie. Klasa optyczna dotyczy jakości widzenia, a filtr UV musi mieć odrębne oznaczenie. Czy gogle i oprawa muszą mieć identyczne symbole? Tak, jeżeli deklarowany poziom ochrony dotyczy kompletnego środka. Symbol odporności mechanicznej na okularach zgodnych z PN-EN 166 informuje, jaką energię uderzenia wytrzymuje szybka ochronna oraz oprawa.
Oznaczenie nie opisuje ogólnej trwałości produktu ani odporności na zgniatanie, przecięcie czy przebicie. Dotyczy konkretnego badania udarowego wykonywanego przy użyciu stalowej kulki.
Podstawowe symbole to:
- S – podwyższona wytrzymałość mechaniczna; badanie kulką o średnicy 22 mm i masie 43 g, poruszającą się z prędkością około 5,1 m/s,
- F – odporność na uderzenie o niskiej energii, przy prędkości 45 m/s,
- B – odporność na uderzenie o średniej energii, przy prędkości 120 m/s,
- A – odporność na uderzenie o wysokiej energii, przy prędkości 190 m/s.
Jak odczytać symbol odporności mechanicznej na okularach?
Oznaczenie może znajdować się na szybkach, oprawie albo w dokumentacji środka ochrony indywidualnej. Przykładowy zapis 2C-1,2 F CE wskazuje między innymi klasę filtra, klasę optyczną oraz odporność na uderzenie o niskiej energii. Litera T po symbolu, np. FT, oznacza zachowanie odporności w skrajnych temperaturach.
Czy symbol F wystarcza do pracy z odpryskami?
Tak, jeżeli zagrożenie odpowiada uderzeniom o niskiej energii i okulary mają prawidłowo dobraną konstrukcję. Symbol odporności mechanicznej na okularach nie zastępuje jednak oceny ryzyka. Trzeba sprawdzić także szczelność boczną, pole widzenia, dopasowanie do twarzy oraz odporność szybek na zaparowanie. Oznaczenia na szybkach i oprawie powinny być zgodne z instrukcją producenta; przy różnych poziomach ochrony decydujące znaczenie ma najsłabszy element całego kompletu.
