Dyrektywa RoHS ogranicza stosowanie niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym. Obejmuje między innymi ołów, rtęć, kadm, sześcioodpowiedni chrom, polibromowane bifenyle oraz polibromowane etery difenylowe. Jej celem jest ochrona zdrowia ludzi i środowiska, a także promowanie bezpieczniejszej produkcji, użytkowania oraz recyklingu urządzeń.
Ograniczenia RoHS dotyczą przedsiębiorstw projektujących, produkujących, importujących i dystrybuujących sprzęt elektryczny oraz elektroniczny na rynku Unii Europejskiej. Wymagają one kontroli składu materiałowego urządzeń, podzespołów, przewodów, obudów i połączeń lutowanych. Przepisy mają znaczenie podobnie jak dla producenta kompletnego wyrobui dostawcy komponentów, który musi przekazywać wiarygodne dane o zgodności materiałowej. Ocena RoHS wpływa na dobór stopów lutowniczych, tworzyw sztucznych, powłok galwanicznych i części zamiennych. Dokumentacja techniczna powinna umożliwiać wykazanie, że wyrób spełnia wymagania przed jego wprowadzeniem do obrotu i w czasie kontroli organów nadzoru.
Substancje objęte limitami RoHS
Podstawą regulacji jest dyrektywa 2011/65/UE, uzupełniona dyrektywą delegowaną 2015/863.
Limity odnoszą się do maksymalnego stężenia substancji w jednorodnym materiale, czyli takim, którego nie można mechanicznie rozdzielić na materiały o innym składzie. Nie ocenia się więc wyłącznie masy całego urządzenia.
Najważniejsze ograniczenia obejmują:
- ołów (Pb) – maksymalnie 0,1%,
- rtęć (Hg) – maksymalnie 0,1%,
- kadm (Cd) – maksymalnie 0,01%,
- chrom sześcioodpowiedni (Cr VI), polibromowane bifenyle (PBB) i polibromowane difenyloetery (PBDE) – po 0,1%,
- ftalany: DEHP, BBP, DBP i DIBP – po 0,1%.
Często analiza wymaga identyfikacji materiałów zastosowanych w każdym dosyć ważnym elemencie wyrobu. Deklaracje dostawców mogą być pomocne, lecz nie zawsze zastępują ocenę ryzyka, badania laboratoryjne lub kontrolę łańcucha dostaw. Szczególnej uwagi wymagają kable, elastomery, izolacje, płytki drukowane, elementy metalowe z powłoką oraz części zawierające plastyfikatory.
Obowiązki producenta i zakres stosowania
RoHS obejmuje zasadniczo urządzenia zasilane prądem elektrycznym lub polem elektromagnetycznym, a także urządzenia służące do wytwarzania, przesyłania i pomiaru takich prądów oraz pól. Zakres dyrektywy obejmuje między innymi sprzęt AGD, narzędzia, aparaturę medyczną, urządzenia monitorujące i sprzęt informatyczny. Przedsiębiorca musi ustalić kategorię wyrobu, sprawdzić ewentualne wyłączenia oraz przygotować ocenę zgodności.
| Obszar | Wymaganie RoHS | Przykładowy dowód |
|---|---|---|
| Skład materiałowy | Limity dla 10 substancji | Deklaracje materiałowe, raporty badań |
| Ocena zgodności | Procedura wewnętrznej kontroli produkcji | Dokumentacja techniczna |
| Oznakowanie | Znak CE po spełnieniu wymagań | Deklaracja UE zgodności |
| Dokumentacja | Przechowywanie przez 10 lat | Akta konstrukcyjne i produkcyjne |
Producent sporządza dokumentację techniczną, wystawia deklarację zgodności UE i umieszcza oznakowanie CE.
Importer powinien zweryfikować obecność oznaczeń, danych identyfikacyjnych oraz dokumentów, jednak dystrybutor nie może udostępniać wyrobu, co do którego ma uzasadnione zastrzeżenia. Wyłączenia technologiczne znajdują się w załącznikach III i IV dyrektywy, mają ograniczony zakres i często obowiązują przez określony czas. Naruszenie wymagań może prowadzić do wycofania produktu, zakazu sprzedaży lub administracyjnych kar pieniężnych.
Zakres i poziomy ograniczeń substancji w RoHS
Dyrektywa RoHS 2011/65/UE, zmieniona dyrektywą delegowaną (UE) 2015/863, ogranicza stosowanie określonych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym wprowadzanym na rynek Unii Europejskiej. Limity odnoszą się do jednorodnego materiału, czyli takiej części wyrobu, której nie można mechanicznie rozdzielić na materiały o różnym składzie. Obowiązujące ograniczenia obejmują dziesięć substancji lub grup substancji:
- ołów (Pb) – maksymalnie 0,1% masy,
- rtęć (Hg) – 0,1%,
- kadm (Cd) – 0,01%,
- chrom sześcioodpowiedni (Cr VI) – 0,1%,
- polibromowane bifenyle (PBB) – 0,1%,
- polibromowane etery difenylowe (PBDE) – 0,1%,
- ftalan bis(2-etyloheksylu) (DEHP) – 0,1%,
- ftalan benzylu butylu (BBP) – 0,1%,
- ftalan dibutylu (DBP) – 0,1%,
- ftalan diizobutylu (DIBP) – 0,1%.
Najniższy limit dotyczy kadmu, ponieważ metal ten wykazuje wysoką toksyczność już przy bardzo małych stężeniach. Pozostałe substancje są ograniczane ze względu na toksyczność, trwałość w środowisku, zdolność do bioakumulacji albo negatywny wpływ na zdrowie człowieka.
Czy limit dotyczy całego urządzenia?
Zawartości nie uśrednia się dla kompletnego sprzętu. Przykładowo przewód, obudowa, lut, powłoka galwaniczna i element półprzewodnikowy mogą stanowić odrębne materiały jednorodne. Każdy z nich ocenia się osobno.
Gdzie występują substancje objęte RoHS?
Ołów może znajdować się w stopach lutowniczych, ceramice elektronicznej, szkle oraz niektórych stopach metali. Rtęć była stosowana między innymi w świetlówkach, przełącznikach i przekaźnikach.
Kadm pojawiał się w powłokach ochronnych, pigmentach, stykach oraz niektórych komponentach elektronicznych. Chrom sześcioodpowiedni wykorzystywano w procesach antykorozyjnych, choć obecnie zastępuje się go bezpieczniejszymi technologiami. PBB i PBDE to bromowane środki zmniejszające palność tworzyw sztucznych. Stosowano je w obudowach, płytkach drukowanych i izolacjach przewodów.
DEHP, BBP, DBP i DIBP są plastyfikatorami dodawanymi przede wszystkim do PVC, kabli, przewodów, uszczelek i elastycznych tworzyw. Ftalany mogą migrować z materiału, dlatego ograniczenie obejmuje także części niewidoczne w czasie normalnego użytkowania.
RoHS przewiduje wyjątki techniczne wymienione w załącznikach III i IV, gdy zastąpienie danej substancji nie jest jeszcze możliwe z przyczyn naukowych lub technicznych. Wyjątki mają określony zakres oraz termin obowiązywania, a producent musi wykazać, że zastosowanie odstępstwa jest uzasadnione. W systemie RoHS trzeba odróżnić sprzęt wyłączony z zakresu dyrektywy od celów objętych czasowym odstępstwem materiałowym.
Wyłączenia sprzętu elektrycznego i elektronicznego spod zakresu RoHS
Dyrektywa 2011/65/UE nie obejmuje każdego urządzenia wykorzystującego energię elektryczną.
Wyłączenia wynikają przede wszystkim z art. 2 ust. 4 i dotyczą określonych funkcji, konstrukcji albo sposobu zastosowania sprzętu. Nie są one tym samym co zwolnienia wskazane w załącznikach III i IV, które pozwalają użyć ograniczonej substancji w ściśle opisanej aplikacji.
Do najważniejszych kategorii wyłączonych należą:
- sprzęt przeznaczony do celów wojskowych lub ochrony ważnych interesów bezpieczeństwa państwa;
- urządzenia zaprojektowane do wysłania w przestrzeń kosmiczną;
- duże stacjonarne narzędzia przemysłowe oraz duże instalacje stacjonarne;
- maszyny mobilne nieporuszające się po drogach, przeznaczone wyłącznie dla użytkowników profesjonalnych;
- aktywne wyroby medyczne do implantacji oraz sprzęt przeznaczony wyłącznie do badań i rozwoju prowadzonego między przedsiębiorstwami.
Wyłączenie należy interpretować zawężająco. Przykładowo zwykły sprzęt medyczny nie jest automatycznie wyłączony z RoHS; poza zakresem pozostają tylko kategorie wskazane w przepisach. Podobnie urządzenie będące częścią instalacji może korzystać z wyłączenia wyłącznie wtedy, gdy zostało specjalnie zaprojektowane do tej instalacji i nie może działać obojętnie.
Zwolnienie RoHS dotyczy konkretnego zastosowania substancji, a nie całego urządzenia ani całej branży. Przykłady obejmują ołów w lutach wysokotemperaturowych, ołów w szkle lub ceramice oraz rtęć w niektórych źródłach światła. Każda pozycja ma własny zakres, numer, warunki techniczne i termin obowiązywania. Po jego upływie producent musi zastosować zamiennik albo wykazać, że zwolnienie zostało odnowione. Czy wyrób objęty wyłączeniem wymaga oznakowania CE? Tak, jeżeli podlega innym właściwym przepisom unijnym; samo wyłączenie z RoHS nie usuwa pozostałych obowiązków. Czy producent może samodzielnie rozszerzyć zwolnienie na podobny produkt?
Nie. Zastosowanie musi odpowiadać dokładnemu brzmieniu pozycji z załącznika III lub IV.
Czy dokumentacja jest potrzebna przy wyłączeniu? Tak. Należy udokumentować podstawę prawną, przeznaczenie, konstrukcję i analizę zakresu dyrektywy w dokumentacji technicznej. Wyłączenie z ograniczeń RoHS dotyczy konkretnego zastosowania wtedy, gdy urządzenie elektryczne lub elektroniczne mieści się w zakresie dyrektywy 2011/65/UE, a użycie substancji objętej ograniczeniem dokładnie odpowiada warunkom określonym w załączniku III albo IV. Sam fakt zastosowania elementu wymienionego w treści wyłączenia nie wystarcza. Znaczenie mają funkcja substancji, rodzaj komponentu, przeznaczenie sprzętu oraz techniczne warunki wskazane w danym wpisie. Wyłączenia odnoszą się do limitów dla materiałów jednorodnych, a nie do całego urządzenia jako niepodzielnej całości.
Jeżeli ołów znajduje się w stopie lutowniczym, szkle, ceramice lub określonym podzespole, trzeba ustalić, czy właśnie taki sposób użycia został objęty konkretną pozycją.
Zastosowanie tej samej substancji w innym materiale albo w odmiennej funkcji może już podlegać ograniczeniu.
Kiedy wyłączenie z ograniczeń RoHS obejmuje konkretne zastosowanie?
Decydujące są cztery kryteria: zakres sprzętu, wskazana substancja, bardzo dokładnie opisane zastosowanie oraz aktualność wyłączenia.
Pozycje załącznika III dotyczą zasadniczo sprzętu objętego dyrektywą, jednak załącznik IV odnosi się do wybranych wyrobów medycznych oraz przyrządów do monitorowania i kontroli. Wyłączenie nie jest ogólną zgodą na użycie substancji w całym urządzeniu. Należy także sprawdzić numer wpisu, jego ograniczenia, datę wygaśnięcia oraz ewentualne odnowienie. Przepisy są zmieniane w drodze aktów delegowanych Komisji Europejskiej, dlatego ocena zgodności powinna odnosić się do wersji obowiązującej dla danego produktu i momentu wprowadzenia go do obrotu.
Czy producent może zastosować wyłączenie RoHS do całego urządzenia?
Nie automatycznie. Producent powinien wykazać, że konkretny element wykorzystuje substancję dokładnie w sposób opisany w wyłączeniu. Analiza obejmuje dokumentację techniczną, strukturę materiałową, deklaracje dostawców, identyfikację komponentu oraz uzasadnienie techniczne zastosowania odstępstwa. Gdy urządzenie zawiera parę części korzystających z różnych wyłączeń, każdą z nich ocenia się osobno. Jeżeli wpis obejmuje na przykład ołów w określonym rodzaju szkła, nie można rozszerzyć go na lut, powłokę przewodzącą ani inne szkło stosowane w odmiennym celu.
Zastosowanie musi być potrzebne lub przewidziane w zakresie danego wyłączenia, a producent powinien zachować dowody pozwalające odtworzyć tę kwalifikację w czasie kontroli zgodności.
